in7 - 2019

Kolumna

Prapaskentat e Marrëveshjes së Ohrit, çka ndodhi në 8 dhe 9 gusht 2001

Publikuar

on

Shkruan Agron Shaqiri

Me paraqitjen e krizës u paraqitën edhe dilemat se si duhet zgjidhur ajo. Negociatave finale në Ohër i paraprinë bisedimet politike disamujore në mbajtura në Shkup, të cilat i udhëhiqte Kryetari i atëhershëm i Repulbikës së Maqedonisë, Boris Trajkovski, ku merrnin pjesë përfaqësues të partive politike shqiptare dhe maqedonase.

Ky dialog politik (mars-qershor), linte përshtypjen e një dialogu joformal, i cili nuk synonte ndërprejen e konfliktik, por më tepër i ngjante stilit të taktizimeve, e që ishin të mvarura pak a shumë nga ngjarjet në terren, andaj edhe nuk dukej serioz dhe nuk jepte përshtypjen se mund të arrihej një zgjidhje përfundimtare për ndërprerjen e konfliktit të armatosur në mes UÇK-së dhe forcave të sigurisë së shtetit të Maqedonisë.

Taktizimet e palës shqiptare ishin të orientuara në faktorin kohë, e që kishin vetëm një qëllim që në negociata të përfshiheshin edhe përfaqësuesit e UÇK-së me ndërmjetësim ndërkombëtarë.

Në të njëjtën kohë, taktizimet e palës maqedonase ishin të orientuar tek shpresa e forcave të sigurisë, tek të cilat politikanët maqedonas mendonin se do të korrnin fitore në fushëbeteja dhe të rimerrnin kontrollin në territoret e kontrolluara nga UÇK-ja.

Qëllimi i të dy palëve ishte që të fitonin pozicione më të favorshme në negociata, që siç e nënkuptonin ata, nuk do të mundet që t’u iket në periudhën që do të pasonte.

Pala maqedonase ishte kundër negociatave tipike për arritjen e një marrëveshjeje paqësore, për shkak se, për ta, ishte e papranueshme përdorimi i armëve nga ana e kryengritësve shqiptarë për arritjen e qëllimeve të tyre politike, e që kishin të bënin me përmirësimin e statusit politiko-juridik të shqiptarëve që jetonin në Maqedoninë e atëhershme. Gjithashtu ata kundërshtonin palën shqiptare edhe nga frika e legjitimimit të faktorit ushtarak shqiptar (UÇK-së) dhe përfshirjes së kësaj të fundit në tavolinën e negociatave, që sipas tyre, nenkuptonte edhe kapitullimin e Maqedonisë.

Për këtë periudhë (para fillimit të negociatave në qytetin e Ohrit), kreu i Partisë Demokratike Shqiptare, njëherit edhe njëri nga pjesëmarrësit në negociata dhe nënshkrues i marrëveshjes, Arbër Xhaferi do të thonte:

“ Duhet të kalonin disa muaj para se të fillonin bisedimet për shkak të shpresave të rejshme të palës maqedonase se do të fitonin betejën politike kundrejt palës shqiptare. Në këtë kohë ekzistonte një shpresë e madhe se faktori politik shqiptar do të hubte kredibilitetin në arenën ndërkombëtare dhe se kauza maqedonase do të përkrahej, njëjtë, siç ishte përkrahur kauza kosovare nga forcat vendimarrëse ndërkombëtare”. (Љатифи, 2008)

Kështu Presidenti, Trajkovski, që t’i ikë internacionalizimit të mëtejmë të kërkesave shqiptare del me një propozim që nënkuptonte se forcat politike legjitime në Maqedoni ishin të afta që të gjejnë zgjidhje të problemeve me nisjen e një dialogu i cili do të mund të zhvillohet në Kuvendin e Maqedonisë, më saktësisht në Komisionin për Integrime euro-atlantike ose në tryeza të rrumbullakta të cilat do të bëheshin nën patronatin e tij. (Halili, 2019)

Këtë propozim e kundërshtoi PPD e cila në dokumentin e titulluar ” Kornizë për negociata për çështjet e hapura të shqiptarëve në Maqedoni” opinionin e patë informuar se “…PPD insiston që bisedimet maqedono-shqiptare të kenë karakter negocues dhe përveç palëve në bisedime të merr pjesë edhe faktori ndërkombëtar (EU, OSBE, NATO dhe SHBA). PPD konsideron se forum për diskutime nuk mund të jetë Komisioni për integrime evro-atlantike në Kuvendin e Maqedonisë e aq më pak Tryeza e rrumbullakët e inicuar nga ana e kryetarit Trajkovski, pa rend dite të përcaktuar që më parë, pa pjesmarrje të faktorit ndërkombëtar dhe pa status të definuar të pjesmarrësve në bisedime…” (Arkivi i PPD-së).

Përkundër këtij qëndrimi të PPD-së ajo qe e detyruar të merr pjesë në Tryezat e kryetarit Trajkovski, nga presioni që asaj ja bënë faktorë ndërkombëtarë me kërcënim të izolimit të saj nga skena politike. Dëshmi e përmbajtjes së Komunikatës së PPD-së janë edhe konstatimet e mëvonshme të kryetarit të saj Imer Imeri i cili shprehet si vijon:”…Unë në fillim kur pashë se sa cekët duhet të shkonin në zgjidhjet politike, nuk u pajtova në asnjë mënyrë dhe i injorova, në disa takime nuk shkova. Faktori ndërkombëtar bënte presion që të shkonim në takim, pa marrë parasysh se ç’farë do të arrihej dhe ne në disa takime shkuam, në disa nuk shkuam…” (Mënaj, 2004).

Ashtu siç raportonin mediat në gjuhën maqedonase të asaj kohe si ishin TV A1, pastaj gazetat “Vecer”, “Dnevnik” dhe të tjera, liderët shqiptarë, Imer Imeri dhe Arbën Xhaferi, nuk kanë marrë pjesë në tryezat e organizuara nga kryetari Trajkovski pas takimit të parë më 9 korrik 2001, si protestë për mospranimin e kërkesave politike shqiptare nga ana e liderëve të partive politike maqedonase, të cilët në tryezë kishin rënë dakord për ndryshime kozmetike kushtetutare duke mos i hyrë esencës së zgjidhjes së problemit.

Në takimin e fundit në nivel të liderëve të katër partive më të mëdha politike, VMRO-DPMNE, LSDM,PDSH dhe PPD, ku kanë marrë pjese edhe Shefi i Politikës së Jashtme të Bashkimit Europian Solana dhe Sekretari Gjeneral i NATO-s, Robertson, më 26 dhe 27 korrik 2001, palët bashkëbiseduese kanë ardhur në përfundim se një dialog politik maqedono-shqiptar pa ndërmjetësimin e ndërkombëtarëve ka qenë i pamundur. Edhepse parimisht palët ishin pajtuar që bisedimet të rinisin më 28 korrik në Tetovë, ato e kanë ndruar për shkaqe sigurie, destinacionin i tyre, tashmë, ishte për në Ohër, në vilën Biljana, rezidencë e kryetarit të republikës. (Halili, 2019)

“Në takimin e parë që u mbajtë më 9 korrik 2001 në bisedimet e udhëhequra nga Trajkovski, ku kanë qenë të pranishme katër partitë më të mëdha politike, si VMRO-DPMNE, PDSH, LSDM dhe PPD pjesmarrës kanë qenë kryetari Imer Imeri” (Halili, 2019). “Dokumenti bazë ka qenë ai i shkruar nga eksperti francez Badinter në bashkëpunim me ekspertët maqedonas. PPD dhe PDSH kanë prezentuar dokumentin e tyre të përbashkët ku është kërkuar që Maqedonia të jetë shtet binacional me gjuhë shqipe të barabartë me maqedonishten, përfaqësim proporcional të shqiptarëve në institucionet e shtetit, me krijimin e institucionit të nënkryetarit të shtetit me të drejtë vetoje për çështje të rëndësishme nacionale, me polici lokale që do të reflektojë përbërjen nacionale të populates”. (Halili, 2019)

Përfaqsuesit e partive politike maqedonase i kanë hudhur poshtë këto kërkesa të partive politike shqiptare, ndërsa për përfaqsuesit e PPD-së dhe PDSH-së platforma e ekspertëve maqedonas dhe ajo e Badinter-it ka qenë e papranueshme.

Më 10 korrik përfaqësuesve të partive politike në Tryezën e Trajkovskit u bashkangjiten edhe lehtësuesi amerikan Pardju, ai i BE-së Leotar, përfaqësuesi i OSBE-së për pakicat, Maks Van der Shtul dhe përfaqësuesi i NATO-s në Shkup, Peter Feith.

“Më 9 korrik në orët e vona, diku kah ora 20.00 në restoranin “Uranija” e pata ftuar në darkë familjarisht ambasadorin francez François Terral. Më vonë një telefonatë nga dikushi, ambasadorit ia vuri në dije se lehtësuesi i BE-së François Leotard ka arritur në Shkup dhe ka shprehur dëshirë të na bashkangjitet në darkë. Pasi e shpreha kënaqësinë time që ai të jetë pjesë e tryezës, ai erdhi dhe ndejtëm deri vonë në mesnatë. Mes tjerash këmbyem mendime për krizën politike dhe kërkesat shqiptare. Ky takim spontan i dha lehtësuesit Leotard pasqyrë të qartë se çka ndodh dhe me cilat sfida do të ndeshet më vonë gjatë misionit të tij” (Halili, 2019).

Pasi të dy palët nuk i pranuan platformat e njëri tjetrit e me qëllim të sinkronizimit të qëndrimeve përfaqësuesit ndërkombëtarë, ditëve që vijnë ndarazi, bëjnë takime me ekspertë të partive politike në bisedime dhe nga negociatorët shqiptarë arrijnë kompromisin që të hiqet dorë nga kërkesa për nënkryetar të shtetit me të drejtë të vetos për çështje që preknin identitetin kombëtar shqiptar si dhe për statusin e popullit konstituent të shqiptarëve.

Grupin e ekspertëve të PPD dhe PDSH e përbënin Naser Zyberi dhe Xhevdet Nasufi, ndërsa ky i fundit ishte edhe nënkryetar qeverie.

Tekstin e përmirsuar dhe të korrigjuar të dytë lehtësuesit ua dorëzojnë partive politike më 16 korrik 2001.
Më 17 korrik 2001 televizioni A1 informon se të dërguarit special të BE dhe SHBA Leotar dhe Perdju e dorëzuan versionin e fundit të platformës së tyre për ndryshime kushtetutare.

“…Sipas propozimeve të tyre gjuha shqipe e merrte statusin e gjuhës së dytë zyrtare”. Propozim-zgjidhjen e re për çështjen e gjuhës, e cila praktikisht do të thoshte shpallje e gjuhës shqipe për gjuhë të dytë zyrtare, e solli dialogun në krizë. Propozimi që e dhanë Leotar dhe Perdju ishte i papranueshëm për VMRO-DPMNE dhe LSDM. Kryetari Boris Trajkovski me bisedat telefonike me disa shtetarë botëror u ka bërë me dije palës maqedonase se ajo çka e ofrojnë lehtësuesit Leotar dhe Perdju faktikisht, sipas tyre, do të ishte federalizim i shtetit, dhe se është jashtë kornizës së dialogut bazë e të cilit janë propozimet e Badinter. (Halili, 2019)

Draft versionin e fundit mediumet maqedonase si dhe intelektualët e kishin politizuar në paskajshmëri si problematik dhe një mbështetje e hapët e lehtësuesve Leotar dhe Perdju kërkesave shqiptare, që është në kundërshtim me platformën e Badinter-it, mbështetur fuqishëm nga partitë politike maqedonase dhe si një mundësi për shkatërim të shtetit. Kryeministri Georgievski shkon edhe më tej në kualifikimet duke deklaruar se kjo platformë është ofruar në “stilin e kaubojve” nga ana e përfaqsuesve Leotar dhe Perdju. Kjo ka qenë data më kritike e vazhdimit të bisedimeve maqedono-shqiptare në vitin 2001.

Shtatëmbëdhjet vite më vonë ambasadori Pardju boton librin e tij “Krijuesit e paqës: lidershipi amerikan dhe fundi i gjenocidit në Ballkan” (Pardew, 2017) ku një kaptinë ia përkushton edhe nënshkrimit të Marrëveshtjes së Ohrit. Sipas tij për t’u arritur paqa në Maqedoni kanë qenë të nevojshëm dy kushte: statusi plotësisht i barabartë i gjuhës shqipe me maqedonishten dhe fuksionimi i policisë lokale si dhe disa probleme sekundare siç ka qenë edhe Preambula e Kushtetutës.

Një kokëdhimbje të posaçme ka shkaktuar statusi zyrtar i gjuhës shqipe për të cilin edhe vetë Pardju ka pasur dilema se a duhet të jetë ashtu dhe për të cilin pala maqedonase as që ka dashur të diskutojë.

Kthesa në bisedime është bërë, shkruan Pardju, më 16 korrik 2001 ku shqiptarët pranojnë pozicion më të dobët të gjuhës shqipe dhe të tërhiqen nga kërkesa për kontroll të tërësishëm të policisë lokale.

“Shqiptarët pranuan draft-tekst me të cilin shqipja bëhet gjuhë e dytë zyrtare por jo të niveli të njejtë. I thashë Xhaferit se poqese më jep garanca se të gjithë liderët shqiptarë do ta pranojnë propozimin, do t’ja ofrojmë kryetarit si shansë më të mirë për marrëveshje. Disa orë më vonë Xhaferi u paraqit me garanca….megjithatë për shqiptarët statusi i gjuhës së tyre ishte prioritet parësor…” (Pardew, 2017)

Më 29 korrik 2001 liderët shqiptarë Imer Imeri dhe Arbën Xhaferi tentojnë ta bindin kryetarin Trajkovski që ta pranojë statusin e barabartë zyrtar të shqipes me maqedonishten si kusht për çarmatimin e UÇK-së por ai e refuzon këtë. Në mbrëmje të 29 korrikut pala shqiptare pranon kompromisin që GJUHA SHQIPE TË KETË STATUSIN E GJUHËS ZYRTARE POR QË NË TEKSTIN E MARRËVESHTJES MOS QËNDROJË TERMI “GJUHA SHQIPE” (por 20%). Më 31 korrik 2001 të dy palët e pranojnë kompromisin e gjuhës por Georgievski kërcënon me lëshimin e bisedimeve.

Pas kësaj date më tepër angazhime kanë pasur ekspertët se sa politikanët. Leotar në intervistën e tij dhënë për Dojçe Vele (2004) në gjuhën maqedone, falenderon për ndihmë juridike Badinter-in e njohur, ndërkaq Pardju e lëvdon për talentin e saj eksperten Laurel Mirel e cila para se të angazhohet në Maqedoni ka punuar në kushtetutën e Bosnjës në Dejton e më vonë në Kushtetutën e Kosovës, por esenca është se baza themelore për Marrëveshtjen ka qenë Deklarata për status të barabartë të shqiptarëve në Maqedoni e Grupit parlamentar të PPD-së e përforcuar me një pjesë të platformës së PDSH-së ku parashihej krijimi i institucionit të nënkryetarit të shtetit me të drejta të vetos për çështje kombëtare.

Pas kompromiseve të bëra, kur mendohej se bisedimet do të ecnin tutje pa ndonjë pengesë serioze, një numër i incidenteve që ndodhën në këtë kohë në terren do ta ndryshojnë rrjedhën e negociatave për ndryshimet kushtetuese në Ohër. Këto incidenete do ta bien në pikëpyetje procesin paqësor dhe i tërë procesi ishte i bllokuar për shkak të reflektimit të këtyre ngjarjeve në dinamikën e bisedimeve.

Këto incidente edhe sot ngelen mister, si edhe pyetja se çka në fakt kishte ndodhur dhe kush i ka lansuar dhe për çka! A ishte qëllim i ndonjërës palë të negociatorëve që këto bisedime të ndërpriten dhe të mos arrihet sukse në Ohër apo ishte taktizim që të fitohet terren në bisedime apo të ndërpriteshin totalisht negociatat dhe të përfundonin aty ku kanë ngecur?!

Kështu më 8 gusht 2001, siç kujtojnë pjesëmarrësit e drejtëpërdrejtë në këto negociata, paraqitet një kthesë e papritur ku pala maqedonase tenton që t’i ndërpresë bisedimet dhe të fillojë me granatime të pozicioneve të UÇK-së si kundërpërgjigje të asaj që kishte ndodhur në Karpallëk, vend diku në mes Shkupit dhe Tetovës, ku një konvoj i ushtrisë maqedonase sulmohet nga një njësit i UÇK, ku humbën jetë 10 persona të uniformuar të forcave të sigurisë së RM-së.

“…më 8 gusht 2001 diku pas orës 9 në mëngjes më telefonoi dhe mu drejtua Menduh Thaçi, zëvendëskryetari i PDSH-së me këto fjali: ‘…profesor duhet urgjent të vini në Ohër se këta tuajt refuzojnë ta nëshkruajnë Marrëveshtjen…’. Në fillim u gjeta i habitur sepse ende nuk kishte ardhur koha e nënshkrimit dhe kishte ende tema për negociata dhe nuk e dija se çka kishte ndodhur sepse ende ishte herët e unë nuk i kisha dëgjuar lajmet. Për çfarë nënshkrimi bëhet fjalë Menduh?- e pyeta. Pala maqedonase do t’i ndërpresë bisedimet dhe të fillojë me granatime si përgjigje për atë që ka ndodhur në Karpallak. Me veturën me targa të Tetovës u nisëm për në Ohër. Në kthesën për në Prilep dhe Ohër policia kishte ngritur barrikade dhe duke parë targën e Tetovës, policët duke u dridhur, na i kontrolluan dokumentet dhe na shtrinë përdhe dhe e kontrolluan veturën. Kur u prezentuam se kush jemi dhe ku shkojmë mezi na dhanë leje të shkojmë drejtë. Aty mësuam se çka në të vërtet kishte ndodhur në Karpallak të Tetovës dhe pse policët ishin aq rigoroz dhe aq të frikësuar.” (Halili, 2019)

Në të njëjtën ditë, negociatorët maqedonas dhe shqiptarë u detyruan që t’i përfundojnë negociatat dhe nën presion të ndërmjetësuesve ndërkombëtar, që të mos dështojë i gjithi ky proces, ose të paktën të shpëtohet ajo që ishte arritur, a metej të diskutohej edhe për disa detaje, si edhe për çështjne e arsimit të lartë në gjuhën shqipe me financim shtetëror, palët ishin të detyruar që të nënshkruajnë Marrëveshjen, e cila zyrtarisht u nënshkrua më 13 gusht të vitit 2001 në Shkup, në prani të personaliteteve botërore, Havier Solana dhe Xhorxh Robertson.

“Me të arritur në Ohër e pyeta kryetarin Imer Imeri se çka po ndodh e ai mu përgjigj se vetë më në fund pajtohet ta parafoj Marrëveshjen por këtë refuzon ta bëjë kryenegociatori Naser Zyberi si edhe Abduladi Vejseli në cilësinë e nënkryetarit pasi ka ngelur pa negocuar Universiteti i Tetovës. Pasi kryetari Imer Imeri disa herë kishte biseduar me Solanën dhe pas këmbimit të fjalëve me Leotar dhe Van der Shtul, kryetarit i thashë se poqese Naseri, Abduladiu dhe Azizi nuk e parafojnë atëherë rradha më bie mua dhe këtë do ta bëjë. Më në fund Marrrëveshjen i pari e parafoi Imer Imeri pastaj Aziz Pollozhani. Siç dihet teksti i parafuar i Marrëveshtjes u nënshkrua në Shkup më 13 gusht 2001” (Halili, 2019).

Bibliography

Arkivi i PPD-së.

Halili, M. (2019, 12 29). Marrëveshja e Ohrit. (A. Shaqiri, Intervistuesi)

Mënaj, P. (2004). UÇK Mesazh dhe Shpresë Vëll II. Tranë.

Pardew, J. W. (2017). Peacemakers: American Leadership and the End of Genocide in the Balkans (Studies In Conflict Diplomacy Peace) . Lexington Kentucky: The University Press of Kentucky.

Љатифи, В. (2008). Преговорите за постигнување на Охридскиот договор . Скопје: Фондација Институт отворено општество- Македонија .

Vazhdo leximin

Kolumna

Jugosllavia apo EU-goslavia

Publikuar

on

nga

Shkruan, Agim NESHO

Nacionalistët e rinj serbë asnjëherë nuk pranojnë të tërhiqen. Ndryshimi i Administratës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe zgjedhja e Presidentit të ri Biden duket se është pritur me trishtim në Beograd. Ata luftuan deri në fund duke përkrahur hapur rizgjedhjen e Presidentit Trump, duke shtyrë fort komunitetin serbo-amerikan të përkrahte Trump. Në këtë drejtim i ndihmoi edhe militanti Grenell, përfaqësuesi Special i Presidentit Trump për marrëveshjen Kosovë-Serbi, i cili hapur në takimin e Pitsburgut me komunitetin serb ju tha: ‘mendoni nëse fiton Biden çfarë do të thotë kjo për serbët’.

Presidenti i zgjedhur Biden është një nga figurat më të skalitura të politikës amerikane: vizionar, elokuent, mbështetës i paepur i demokracisë dhe mbrojtës i të drejtave të njeriut kudo në botë. Si njohës i thellë i artit të politikës së jashtme dhe diplomacisë ai ka dhënë një kontribut të shquar për paqen dhe stabilitetin në botë. Ai ishte një nga arkitektët e paqes në ish-Jugosllavi duke mbrojtur pa rezerva ndërhyrjen e Perëndimit kundër regjimit kriminal të Millosheviçit për të ndaluar gjenocidin ndaj shqiptarëve. Ai nuk është kundër serbëve, por duke luftuar për të mbrojtur parimet dhe vlerat bazë të shoqërisë së lirë u bë heroi i shqiptarëve. Fitorja e tij në zgjedhjet presidenciale ishte një fitore historike jo vetëm për SHBA por dhe për të gjithë botën e qytetëruar. Parimet e tij të politikës së jashtme si: forcimi i demokracisë në botë; forcimi i aleancave sidomos me Bashkimin Europian, për të drejtuar rendin liberal botëror; tregtia e lirë duke patur parasysh kushtet e ndryshimeve klimatike; si dhe forcimi i multilateralizmit dhe globalizmit, sidomos kjo e fundit në mbrojtje të interesave të klasës së mesme, janë parimet bazë që do të rikthejmë normalitetin në politikën e jashtme të SHBA-së dhe në botë. Sigurisht ky vizion do të sjellë dhe reagime regresive të shumë fuqive botërore, të cilat kanë kohë që punojnë për rritjen e influencave të tyre, në skema të rrezikshme gjeopolitike duke mos patur parasysh paqen dhe stabilitetin. E tillë eshtë edhe reagimi i Serbisë.

Reagimi i parë negativ për të bërë presion ndaj administratës së re është deklarata e Presidentit Vucic që hiqte paralelen e zgjidhjes së cështjes së Kosovës me konfliktin e ngrirë të Nagorno-Karabakh, duke mbrojtur tezën serbo-ruse për konfliktet e ngrirë dhe barazuar Kosovën me një të tillë. Në fakt Kosova, gjatë një procesi të gjatë legjitim, shtetformues nën mbikëqyrjen e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, sot është shteti më i ri europian dhe përbën një realitet të pakthyeshëm për botën, përveç nacionalistëve serbë që kërkojnë ndryshim.

Por çfarë kërkon Beogradi sot në një realitet të ri, të rikthimit të normalitetit dhe rregullsi në marrëdhëniet ndërkombëtare? Këtë e shpjegon pararendësi i ideologjisë serbo-madhe Timothy Less në një artikull të 23 Nëntor-it 2020 në OpenDemocracy. Autori duket se nuk është vetëm një studiues i çështjeve ballkanike, por edhe një përkrahës i flaktë i rikthimit të rolit të Beogradit si forca dominuese në Ballkanin Perëndimor. Në artikullin e tij të parë në Foreign Affairs në Dhjetor 2016, ai hedh idenë e rindarjes së Ballkanit në linja të pastra etnike për të krijuar një stabilitet në rajon, ku shtetet e reja multi-etnike kanë dështuar. Ky artikull qëndon në bazën e inisiativës së liderëve ballkanikë Vucic-Thaci-Rama për zgjidhje të reja gjeopolitike në Ballkan me ndryshimin e kufijve, aventurë që u dënua me forcë nga shtetet kryesore të BE-së në Samitin e Berlinit 2019 si një skenar destabilizues. Artikulli i fundit kërkon kompromis me Beogradin për një zgjidhje të re ballkanike.

Artikulli ka disa teza që mbështesin zgjidhjen e re, që për ironinë e faktit qëndron në projektin e mini-shengenit.

Teza e parë: Administrata Biden duhet të veprojë për Ballkanin Perëndimor atje ku e ka lënë Administrata Trump, pra në nevojën e një zgjidhje të re kompromisi dhe jo atje ku ka qëndruar për një kohë të gjatë politika amerikane për Ballkanin gjatë kohës së Klinton, Obamës dhe G. Ë. Bush. Konsensusi i Ëashington-it duhet të ndryshojë. Me pak fjalë, çështja e Kosovës nuk është një çështje e mbyllur por duhet të negociohet, tashmë që Serbia po kthehet si një fuqi ballkanike.

Teza e dytë: Ballkani ka nevojë për stabilitet dhe administrata e re Amerikane nuk duhet të ketë prioritet funksionimin e demokracisë, por ‘të përkrahë liderët ballkanikë të cilët janë njerëzit e saj’. Me pak fjalë, përkrahni liderët autoritarë si Vuçiç, Rama, etj., se ata e kanë në dorë ta mbajnë Ballkanin Perëndimor larg influencave të fuqive të tjera botërore si Rusia, Kina, Turqia. Autori e shpreh hapur këtë ide.

Teza e tretë: Lëreni Serbinë të bëhet fuqia dominuese në rajon. Meqënëse ndryshimi i kufijve u hodh poshtë, gjë që do t’i siguronte Serbisë krijimin e Serbisë së Madhe, lëreni Serbinë të ushtrojë dominimin e saj ekonomik nëpërmjet mini-Shengenit. Autori insiston që kjo formulë e zhvillimit ekonomik, që me insistimin e Grenell (pasi influencoi Vuçiç) u vendos në marrëveshjen e Ëashingtonit shtator 2020, është formula më e mirë e kompromisit që Beogradi të mos ngrejë ‘pretendime’ ndaj Kosovës. Ai shpreh mendimin se ky kompromis qëndron në linjat e BE-së, që ky rajon të mos shkojë nga Lindja por të mbetet pjesë e perspektivës europiane, që përkon me interesat e Francës si euro-skeptike për ta mbajtur Ballkanin edhe larg edhe nën kontroll. Autori shkon deri aty sa mini-Shengenin e shikon si iniciativë vetëm me një qendër, atë të Beogradit, dhe me strukturë të njëjtë me Jugosllavinë, por me një emër më bashkëkohor: EU-goslavia (sllavët e Europës).

Në vend të konkluzionit

Në gjithë zhvillimet e fundit ne shikojmë se faktori Shqiptar në Ballkan është gjithmonë e më shumë i margjinalizuar. Nuk dimë apo nuk duam, delirantë apo të mashtruar! Një gjë është e qartë se mungon një strategji për çështjen kombëtare dhe politika e jashtme mbetet pronë e kryeministrave të radhës. Vitet e fundit kemi përjetuar një dështim total të politikës së jashtme të qeverisë Rama. Na u tha që projekti Serbo-Rus për ndryshimin e kufijve ishte një oportunitet që mund të na vinte një herë në 30 vjet. Dështuam apo u manipuluam nga Vuçiç?! Na u tha që mini-shengen ishte një inisiativë europiane e propozuar nga Rama, por po del që është thelbi i projektit për dominimin serb në Ballkan. Edhe kur liderët kosovarë reagojnë, i shajmë ata në krah të Vucic-it. Edhe në Kosovë kur dalin dy burra shteti dhe vendosin paritet me Serbinë, si Haradinaj dhe Kurti, ne më shpejt besojmë presionet e Grenell sesa interesat Shqiptare. A do të vazhdojë politika Shqiptare të bëjë gabimet historike si në kohën e lëvizjeve nacionaliste ballkanike për shtetformim të shekullit 19-të, që në vend të krijimit të shtetit justifikonim ekzistencën brenda Perandorisë Osmane, apo në kohën e Princit Vid që në vend t’i bashkoheshim Europës u bëmë pjesë e lëvizjes së Haxhi Qamilit?!

Nuk po bëj shpjegime se sa të ngjashëm mund të jenë Edi Rama me Dum Babën, por sot ndërgjegjja kombëtare Shqiptare e kupton që e ardhmja e kombit Shqiptar nuk kalon nga Beogradi apo projektet sllavo-otomane. Problemi i ndryshimit të elitës politike drejtuese në Shqipëri është një çështje jetike për të ardhmen e vendit. Fitorja e opozitës së bashkuar është një detyrim patriotik. Edhe në Kosovë kërkohet ndryshim. Kthimi i Presidentit Biden është një shans i dytë për shqiptarët por ne duhet të bëjmë detyrat tona.

 

Vazhdo leximin

Kolumna

Shkronja nr. 37

Publikuar

on

nga

Shkruan, Arbër ZAIMI
 
Kongresi i Alfabetit shqip, 112 vite më vonë shqiptarët gati krejt janë përzënë prej Manastiri, e shqipja gati krejt është përzënë prej shkencës dhe politikës.
Kur vendosën ta mbanin Kongresin e Alfabetit në Manastir, rilindasit zgjodhën atë vend sepse e ndjenin rrezikun e përzënies dhe asimilimit të shqiptarëve. Ata deshën ta linin atje një shenjë, dhe ky mësim – përkujdesja për atdheun si komunitet+territor – është shkronja nr.37 e alfabetit, që ne e kemi harruar.
Gati 3000 shqiptarë aktualisht po studiojnë për piejçdi në universitete të botës, në shqip rrallë gjen ndonjë botim a lëvrim shkencor, përkundrazi arsimi universitar e ai parauniversitar kanë hedhur hapa të mëdhenj pas, e në radhët e mësimdhënësve ashtu si dhe në ato të mësimnxënësve është shfaqur analfabetizmi, jo vetëm funksional.
Ndërsa një zyrtare e lartë shqiptare, Majlinda Bregu, sekretare e përgjithshme e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal (RCC), mbronte paradoditësh të ashtuquajturin minishengen duke thënë se “nuk mund ta ndalim zhvillimin dhe tregtinë për shkak se Kosova ka një dispjut me Serbinë”. Pra, thjesht një “dispjut”, analfabetizëm i dyfishtë, edhe mosnjohje e gjuhës edhe e politikës shqip. Ky është veç një shembull prej një klase sunduese që e sheh veten si menaxhere të një turme e territori, jo si përfaqësuese kombi, qytetarësh, historie.
Asgjë e re (ndërkohë që e reja do të duhej kërkuar me ngulm). Pse, kot konsiderohet gjuha shqipe si gjysmë e latinizuar? Kot i kemi gjithë këto trashëgime prej bullgarishtes së vjetër e serbishtes mesjetare, sidomos në toponimi? Apo leksikun perso-arab e turkik prej otomanishtes? Tash së fundi “shifti” shqanglisht nga klasa “e re” drejtuese… Ne kemi traditë të tradhtimit dhe braktisjes së vetes. Dijetarët dhe politikanët tanë – me përjashtimin e Rilindjes – vazhdimisht kanë prurë te ne gjuhën e kulturën e perandorisë dhe e kanë parë me përbuzje tonën.
Në këtë aspekt ne jemi të gjithë në Manastir, në periferi të vetes, në prag të asimilimit dhe shpërnguljes. Edhe Rilindjen e mori Rama, e shndërroi në “brend”, e përdhosi, e shiti, e shfrytëzoi. Fati ynë do të mbetet fati i shqiptarëve të Manastirit, deri në momentin kur nuk ia dëshmojmë vetes të kundërtën.
Dikush mund të thotë se ky është fati i popujve të vegjël, por jo. Shikoni lagjen tonë, lagje popujsh të vegjël, po as dijetarët e tyre, as politikanët e tyre nuk kënaqen me kaq pak për atdheun e vet. Ata studiojnë veten, botën madje edhe ne, ndërsa ne jo vetëm që nuk i njohim e nuk i studiojmë ata, po nuk studiojmë as veten. Ne studiojmë vetëm qendrën e madhe, por historia tregon se as atë nuk e kuptojmë përveçse si peshë.
Nuk ka nevojë për izolim për të ndërtuar një shtet, kulturë, dije, ekonomi, politikë, sport, mjedis, për shqiptarët. Ka nevojë vetëm të mos e tradhtosh veten plurale, bashkësinë dhe njeriun e zakonshëm. Besnikëri, jo kundër botës, por si kontribut për botën. Sepse bota është më e bukur kur jetojnë larmitë brenda saj, mes tyre dhe shqipja, e jo kur të gjithë amalgamohen nëpër “dispjute” e “brende” të tregtarizuara.
Vazhdo leximin

Kolumna

Lufta anti-korrupsion: nevoja e ndryshimit të paradigmës

Publikuar

on

nga

Tendenca për t’u involvuar në korrupsion, buron natyrisht kur interesi personal vihet para atij shoqëror, gjë që është shumë natyrale dhe përderisa masat anti-korrupsion nuk e adresojnë këtë element ata asnjëherë nuk do të jenë të mjaftueshme apo të plota për t’a shfarosur korrupsionin si fenomen. E çka saktësisht do të duhej bërë, pra? Përgjigja nuk është e thjeshtë e as e drejtpërdrejtë

Nga Omer AJDINI

Korrupsioni sot e kësaj dite mbetet një ndër fenomenet më destruktive shoqërore, i cili definohet si “sjellje e pandershme ose mashtruese nga ata që janë në pushtet, zakonisht në formë ryshfeti.”; pra, përfshinë shumë më shumë sesa dhënie/marrje parash dhe involvon ata që kanë një lloj pushteti. Korrupsioni si i tillë është fenomen i shfrenuar: Banka Botërore parasheh se diku 1 trilion dollarë paguhen në korrupsion çdo vit, përderisa siç e pamë nga raporti i sivjetmë i Transparency International diku 85% e popullatës botërore jetojnë në shtete me shkallë të lartë të korrupsionit.

Matësi më kredibil i nivelit të korrupsionit deri tani mbetet raporti vjetor që publikohet nga Transparency International (TI) i cili matë perceptimin që kanë njerëzit mbi nivelin e korrupsionit. Në raportin e fundit për vitin 2019, ku shtetet rangohen nga 0 (shumë i korruptuar) deri në 100 (i pastër nga korrupsioni), dy të tretat e 180 shteteve shënojnë rezultat nën 50, ndërsa mesatarja është 43. Shtetet më të pastërta janë Danimarka dhe Zelanda e Re (87/100), ndërsa më të korruptuarat janë Sudani Jugor (12/100) dhe Somalia (9/100). Pesë shtete të Ballkanit janë nën mesataren (43): Serbia, Bosnja, Kosova, Maqedonia dhe Shqipëria. Po Maqedonia e Veriut? Situata tek ne nuk është mirë dhe po bëhet edhe më keq. Në vitin 2018 ne kishim rezultat 37/100 ndërsa në vitin 2019 kemi rënë në 35/100 apo nga vendi i 93 në vendin e 106, vend të cilin e ndajmë me shtetet si Mongolina e Nepali. Pra, ne jemi në nivel shqetësues të korrupsionit.

PSE NDODH KORRUPSIONI?

Një grup studiuesish nga Universiteti i Harvardit i prirë nga Michael Muthukrishna në një studim të publikuar në 2017 e shpjegojnë sjelljen e korruptuar nga prizmi i biologjisë evolucionare. Ata e ndajnë bashkëpunimin njerëzorë në dy shkallë kompetitive me njëra tjetrën: shkalla e ulët-ku bëjnë pjesë lidhjet tona me njerëzit që i njohim dhe me të cilët kemi lidhje të drejtpërdrejta, p.sh. familja, shokët, etj.; dhe bashkëpunim në shkallë të lartë-ku bëjnë pjesë bashkëqytetarët e rëndomtë me të cilët na lidh vetëm fakti që i ndajmë institucionet e njëjta politike, ekonomike e shoqërore. E korrupsioni ndodh nga shkaku që këto dy nivele të kooperimit janë në konkurrencë të vazhdueshme, dhe sepse si njerëz jemi natyrisht të prirur t’i favorizojmë lidhjet që bien në shkallën e bashkëpunimit të ulët qoftë për arsye emocionale apo sepse me një favor të bërë një shoku presim një tjetër në këmbim. Pra, kur bashkëpunimi në nivel të ulët bie ndesh me bashkëpunimin i cili duhet të ndodhë në nivel të lartë atëherë ndodh korrupsioni, p.sh. kur Kreshnik Bekteshi punëson motrën e tij në MEPSO në shkallën e ulët të bashkëpunimit ai është thjeshtë një vëlla i mrekullueshëm që kujdeset për motrën e tij, mirëpo kjo sjellje është nepotike në shkallë të lartë të bashkëpunimit sepse mund të ketë privuar dikë më meritor/e nga puna në fjalë. Siç shihet, nuk ka asgjë jo-natyrale në sjelljen korruptive; përkundrazi, korrupsioni është një sjellje shumë natyrale mirëpo tejet destruktive.

PASOJAT?

Çmimin e korrupsionit ndoshta më së shumti e paguan zhvillimi ekonomik i një vendi. Studimet tregojnë që korrupsioni ndikon në shpenzime më të mëdha publike, të ardhura më të ulëta për shtetin, shpenzime më të ulëta në sferat e rëndësishme siç janë shëndetësia dhe arsimi, dhe kualitet më i ulët i infrastrukturës publike. Për më shumë, sipas hulumtuesit Johann Graf Lambsdorff, çdo ngritje me 1 pikë të korrupsionit në shkallë prej 0 (shumë i korruptuar) deri në 10 (i pastër) e zvogëlon produktivitetin e Bruto Produktit Vendor (BPV) me 4% dhe të ardhurat vjetore kapitale me 0.5 të BPV. Mirëpo nga pasojat më të mëdha siç duket i vuajnë Investimet e Huaja Direkte (IHD). Studimet tregojnë që kompanitë e shteteve më të pastra nga korrupsioni kanë shumë pak disponim që të investojnë në vendet ku korrupsioni është i lartë meqë kjo ua rritë çmimin e investimeve (sipas disa studimeve prej 5 deri në 50%) dhe i bën ato investime jo të leverdishme duke nënkuptuar shpesh nevojën që t’i thyejnë rregullat etike që ata kan me çka rrezikojnë rrënim të imazhit publik. Vendet që kanë pasur kontroll të duhur mbi korrupsionin, si për shembull Singapori, në një periudhë të shkurtër kanë tërhequr investime masive të huaja duke transformuar kështu ekonomitë e tyre, ndërsa dështimi i vendeve si Maqedonia e Veriut, në anën tjetër, veçse e vërtetojnë tezën që korrupsioni e vret zhvillimin ekonomik.

Korrupsioni poashtu shkatërron demokracinë. Në raportin e TI asnjë shtet me demokraci të plotë nuk ka rezultat më poshtë se 50, ndërsa shumë pak shtete autokratike shënojnë rezultat mbi 50, ndërsa ngritja dhe forcimi i populistëve dhe autoritarëve lidhen ngushtë me nivelin e korrupsionit. Ashtu siç shihet pra niveli i lartë i korrupsionit lidhet ngushtë me nivelin e ulët të demokracisë, ndërsa kjo shkakton një rreth vicioz në të cilin institucionet e shkatërruara nga korrupsioni nuk kanë kapacitete ta luftojnë korrupsionin dhe shtrydhin liritë dhe të drejtat e qytetarëve të cilët pastaj janë të pafuqishëm t’i mbajnë pushtetarët e korruptuar në kontroll dhe balancë. Për shembull, ish funksionarët e BDI-së nuk vuajnë burg edhepse janë të dënuar për manipulime të proceseve zgjedhore ngaqë gjykatat korruptohen, ndërsa mobilizimin masiv popullor e bën të vështirë korrupsioni në forma të ndryshme gjatë fushatave zgjedhore me çka blihet vullneti popullor dhe shuhet revolta qytetare. E kjo është jo më pak se vdekje e demokracisë!

Përveç pasojave makroekonomike dhe shkatërrimit të demokracisë, korrupsioni e vështirëson jetën e qytetarëve më vulnerabël. Polici që nuk të mbron, mjekët që nuk shërojnë pa ryshfet, gjykatësit që kërkojnë të holla janë vetëm disa nga pasojat me të cilat ballafaqohemi çdo ditë, të cilat më së shumti i rëndojnë ata që janë ekonomikisht më të dobët dhe politikisht të margjinalizuar. Rezultati: dëshpërim dhe migrim!

PO ZGJIDHJA?

Shpesh thuhet që transparenca është zgjidhja, megjithatë ka një problem. Edhepse e domosdoshme, transparenca nuk është e mjaftueshme. Hulumtimet tregojnë se më shumë transparencë jo domosdoshmërisht nënkupton më pak korrupsion, sepse në vendet ku korrupsioni është normë, më shumë transparencë thjeshtë nënkupton që i bëhet e ditur njerëzve se çfarë janë duke bërë të tjerët dhe “sa janë çmimet në treg”. Pa një paradigmë normative me çka do të paragjykohej dhe përçmohej ajo sjellje transparenca thjeshtë u tregohet njerëzve sa ryshfet duhet të paguajnë ata për të arritur diçka. E dyta, në shtetet në zhvillim si RMV masat antikorrupsion rëndom reduktohen në ligje dhe komisione anti-korrupsion nga politikanët për ta hequr barrën nga vetja, siç është rasti i Zv. Kryeministrit për (anti) korrupsion në qeverinë aktuale. Institucionet/postet e tilla jodomosdoshmërisht e adresojnë problemin në esencë. Në një shtet ku “cash is king” ligjet thyhen e njerëzit blihen, pra masat anti-korrupsion thjeshtë mbeten “peshkaqen pa dhëmbë” siç është rasti i këtij Zv. Kryeministrit.

Tendenca për t’u involvuar në korrupsion, ashtu siç e thamë edhe më lartë, buron natyrisht kur interesi personal vihet para atij shoqëror, gjë që është shumë natyrale dhe përderisa masat anti-korrupsion nuk e adresojnë këtë element ata asnjëherë nuk do të jenë të mjaftueshme apo të plota për t’a shfarosur korrupsionin si fenomen. E çka saktësisht do të duhej bërë, pra? Përgjigja nuk është e thjeshtë e as e drejtpërdrejtë. Çdo raport që lexon mbi luftën kundër korrupsionit flet për fuqizim të institucioneve, mirëpo pa incentivat/shtysat e nevojshme kjo vështirë që do të ndodhte ndonjëherë. Mendimi im është se lufta efektive afatgjate mbi korrupsionin domosdoshmërisht duhet të involvoj ndryshimin e paradigmës, ku para “ndërtimit të institucionit” ne ndërtojmë individin. Pa e lënë anash ngritjen e transparencës, forcimin e institucioneve anti-korrupsion, etj., ne si shoqëri do të duhet të fillojmë që t’i lidhim idealet tona me sjellje anti-korruptive në mënyrë që ta rrisim gatishmërinë tonë për sakrificë, pra për t’i dhënë prioritet bashkëpunimit në shkallë të lartë me shoqërinë karshi bashkëpunimit të nivelit të ulët.

Në një botë ku ajo do të ndodhte, të qenurit shqiptar, besimtar, profesor, politikan do të kishin si element konstituiv/postulat të atij identiteti të qenurit i pakorruptuar/i pa korruptueshëm. Barra për fillimin e kësaj lufte normative bie jovetëm mbi shtetin po edhe mbi çdo institucion tjetër shoqëror, megjithatë një nder gjërat urgjente dhe konkrete që do të duhej bërë është të rritet cilësia e arsimit duke i rritur investimet në edukim (niveli i të cilave është i lidhur negativisht me nivelin e korrupsionit), departizimit të arsimit dhe inkorporimi i mësimit normativ mbi korrupsionin. Kështu do të fillonte ngadalë lufta normative dhe e përjetshme anti-korrupsion, pa të cilën ne do të vazhdojmë të kemi heronj luftërash që transformohen në hajdutë paslufte, politikan të mençur por kusarë, mjek profesionist por ryshfetxhinj, shumë polic e pak drejtësi dhe ne do të vazhdojmë të mbetemi përjetësisht “në zhvillim”.

(Autori është kolumnist i rregullt i gazetës KOHA)

Vazhdo leximin

Aktuale