Connect with us

Kulturë

Për një puthje u shemb Troja

Published

on

Ese rreth librit antologjik me tregime “Porta e fshehtë e një gruaje”, botim i MUZGU-t

Nga Mark Simoni

Duke qenë se dashuria dhe fëmijëria janë dy prej realiteteve më të rëndësishme letrare të krijuesve, dy prej mundësive më fatlume që një krijues shtin në dorë për të bërë letërsi, unë po ndalem në atmosferën që krijojnë këto dy gjëndje.
***
Shumë më përpara se të mësoja për kalin e Trojës, mllefin dhe tërbimin e Menelaut për tradhëtinë
e Helenës, dhe para se të merrja vesh se “për një puthje u shemb Troja”, e kam kuptuar dhe ndjerë
pothuaj porsi trojanët dhe akejtë se ç’ndodh nga një puthje e fshehtë për dikënd që nuk është e vendit tënd. Kam qenë rreth 8 vjeç, kur një djalë i pallatit tonë puthi një vajzë të një lagjeje tjetër. Dhe sedra prej djemësh gangstera, inati dhe mllefi i tërë mëhallave të tjera, u turr e ra si një mallkim mbi të gjithë fëmijët e godinës sonë. Për shumë e shumë kohë, djemtë dhe camërdhokët e qytetit, si shpagim rrihnin e godisnin ku të zinin, fëmijë nga pallati ynë.

Madje për vite e vite me radhë, deri sa unë jam rritur e kam ikur prej atje, të gjithë ne, që patëm dalë nga ai pallat quheshim “rrugaçët e katërkatëshit”, kishim apo s’kishim lidhje me puthjen. (“Katërkatëshi” quhej pallati, mbasi qe ndërtesa më e lartë e qytetit). Çdo gjë lidhej me atë natë kur kishte ndodhur puthja e fshehtë. Megjithëse unë kisha qenë fare i vogël kur pati ndodhur ai akt, nuk kisha lidhje me puthjen dhe qesh fëmijë i urtë, (që merreshe me libra dhe pulla poste), dhe për më tepër nuk qesh aspak “rrugaç”, përsëri seç kisha një dëshirë të fshehtë, një turbullim të lehtë, dhe më dukej vetja disi më krenar kur, dhe unë isha pjesë e “atyre rrugaçëve”.

Mbasi e mendoja veten edhe unë të përfshirë në fshehtësinë e asaj nate, sikur pata ndihmuar në komplotin e puthjes, madje e dëshiroja vetën të isha në qendrën e asaj historie me zullume, zarare, shamatë e sherre. Se ç’kisha një krenari prej fëmije, se qemë pikërisht ne ata që, ua kishim puthur vajzën atyre të tjerëve, ne qemë trimat, kaubojsit, gangsterët.

Në atë kohë më duket se një pjesë e vajzave të bukura që këndoheshin në këngët e rrugës quheshin Neti. Nuk e di se përse e kam përshtypjen se dhe vajza e puthur është quajtur Neti. Madje nuk kishte se si të quhej ndryshe përveç se Neti, emri më i përdorur në tërë atë atmosferë këngësh dashurie. Bash në atë kohë thuhej se një poet i quajtur Ndoc Gjetja, dhe që jetonte tri lagje përtej nesh, pati shkruar në librin e tij “… përse puthja të mbetet ilegale”.

Atëherë nëpër qytetet e vogla, dashuritë e fshehta dhe puthjet, disa i shihnin si flamë, sëmundje a dert,
dhe disa të tjerë magjepseshin me vezullimin e tyre misterioze, pak të zbehta dhe të rrethuara nga thashethemet dhe hamendjet. Ngjarjet që lidheshin me dashuritë ndaheshin në dy lloje. Në “filanen e ka zënë qymyri me filanin” dhe “atë grua e kanë zënë në flagrancë”.

Ndërsa e para kishte diçka poetike, ku rënia në dashuri qe një vendim i marrë në gjysmëjerm, pak në marrakotje, nga një turbullim i lehtë koke, nga një hutim, dhe kishte dhe shumë poezi në atë veprim, tek e dyta qe krejt prozaike. “Filanen e kanë zënë në flagrancë”, kishte në tërë atë thënie diçka policore, shtetërore, si një fletë gjobe, si të thoje ndryshe “je zënë me presh në duar”, e duke bërë një faj, kishte një tradhëti, shumë terr e thashetheme. Dhe fjala “flagrancë” e bënte më zyrtare dhe më të zezë se sa duhej atë situatë, që tregonte se një grua i kishte kthyer shpinën të shoqit dhe pat shkuar pas të dashurit.

Nëpër qytet, buzëmbrëmjeve, lulishteve, disi me zë të ultë, silleshin ca këngë sentimentale, me dashuri, herë fatzeza, ku dashuria shkonte deri në vdekje, dhe herë të tjera ku vajzat e dashuruara i zinte ndonjë sëmundje pikërisht nga dashuritë e parealizuara. Por qenë dhe një grusht këngësh që këndoheshin ose nga pijanecë mejhanesh, ose nga jevgj të dëshpëruar, ose nga rrugëtarë që nuk e dinin se as nga ç’vend qenë nisur dhe as se ku do të mbërrinin.

Ato këngë më duket se këndoheshin vetëm mesnatave, krejt në vetmim, mbasi duke u kënduar natën, nëpër rrugët shkret, qenë më të rënda, më të përmallshme e të përvajshme. Dhe brenga, dhimbja e dashurisë, sëmundja apo vdekja e ardhur prej saj, dukeshin shumë më të thekshme. Dhe sa më shpesh këndoheshin këto këngë, aq më shumë më dukej se zbukuroheshin vajzat e qytetit tim të vogël, dsa që mendoja se ato vajza silleshin nëpër qytet, të dëgjonin pikërisht ato këngë, që unë kujtoja se qenë bërë enkas për to.

Kam qenë 9 apo 10 vjeç kur, mes tërë atij muri me libra të tim ati, (zyrtar arsimi dhe pedagog letërsie),
gjeta në një faqe të vjetër reviste “O ti këngëtar i vetmuar i rrugës / Që në mesnatë i bie kitarës ,/ Mos
m’i zgjo të lutem shumë / Ëndërrat e së dashurës…”

Qenë katër vargje që kishin brenda tyre edhe këngëtarin e vetmuar, edhe që bredh rrugëve, pikërisht në mesnatë, edhe që ka brenda tij bohemin dhe shpirtin e aventurës së njeriut të dashuruar, dhe i bie kitarrës duke kënduar serenata poshtë dritareve të vajzave, të vajzave të bukura që ashtu në gjumë shikojnë ëndërra dashurie.

Më kanë tronditur dashuritë e leximeve që nga Eva dhe Adami, Orfeu dhe Euridika, Fiklemoni dhe Baukida, Perikliu dhe Aspasia, Antoni dhe Kleopatra, Abelardi dhe Heloiza, Tristani dhe Izolta, Zigmundi dhe Ziglinda, Dantja dhe Beatriçja, Romeo dhe Zhulieta, Markezi dhe zonja Dë Sad, Gëte dhe Kristina Vulpius, Napoleoni dhe Zhozefina, Persi B. Shelli dhe Meri Shelli, Kuazimodo dhe Esmeralda, Shumani dhe Klara Vik, Karl dhe Zheni Marks, Rikardi dhe Kozima Vagner, Roza Luksemburg dhe Leo Jozhikes, Eleonora Duze dhe Gabriele D’Anuncio, Gertrudë Shtein dhe Alis Toklas, Lorens dhe Frida von Rihtofen, Martin Hajdeger dhe Hanah Arend, Virxhinia Ulf dhe Vita Sakvill, Salvadore Dali dhe Gala, Zhan Pol Sartri dhe Simonë de Bovuar, Anais Nin dhe Henri Miller, Ingrite Bergman dhe Roberto Roselini, Martin Luter King dhe Koreta Skot King, Lolita dhe Humbert Humberti, Merlin Monroe dhe Artur Miler, Uini dhe Nelson Mandela, Xhon dhe Xheki Kenedi, Elizabet Teilor dhe Riçard Barton, Xhon Lenon dhe Joko Ono, etj etj etj, por ato katër vargje dhe sot e kësaj dite, që unë kam ikur prej kohësh prej fëmijërisë dhe rinisë sime, më kujtohen si t’i kem lexuar sot. Një pjesë e vajzave të bukura të qytetit tonë qenë nga familje që shteti i pati shtyrë e degdisur nga qytetet e mëdha dhe zyrat e larta, në fund të rrugicave të ngushta të lagjeve dhe mëhallave tona.

Qenë të hijshme, gjithë nur, sharm, bukuri, të heshtura, të përkora, të përvuajtura nga një vuajte dinjitoze, pak në distancë, (qenë “me hije”, shprehja që përdorej për ata që kishin diçka në biografi, një cen, sikur nga radioskopia e tyre të ishte dalluar brenda trupit të tyre një njollë e zezë, apo hija e një sëmundje të fshehtë).

Dashuria qe një atmosferë pak misterioze, e mbajtur disi në fshehtësi, me ca pusulla letrash që shoqe
mbas shoqeje mbërrinin në duart e djemve, rrahje me djemtë e tjerë për t’u dalë zot vajzave të lagjes,
tatuazhet në trupat e të rinjve ku pikturoheshin zemra të përshkuara nga shigjetat, (simbole të vrasjes nga dashuria), koka të bukura femrash, apo ndonjë datë që gjithësesi kishte lidhje me ndonjë ngjarje dashurie.

Dhe si për të mos mjaftuar tërë këto dashuri, një mesnatë mbërritën në qytetin tonë, me ca makina të vjetra, ngarkuar plot tesha e njerëz, familja e Fadil Paçramit, si dhe Todi Lubonja me familjarët e tij. Thuhej e përshpëritej nga mëhalla në mëhallë se, shteti qe nervozuar me to, mbasi ato kishin kërkuar më shumë dashuri dhe puthje.

E shikoja Lubonjën kur dilte darkave për të bërë xhiron e zakonshme me Lirinë. Kalonte bri pallatit tonë dhe humbte në periferi, atje ku rrugët qenë të qeta dhe pa njerëz. Ai pati lënë kryeqytetin e madh, rrugët e gjëra, shtëpitë e mobiluara, vajzat e bukura të Tiranës që shëtisnin më të çlirta dhe pa teklif, djemtë e veshur bukur që këndonin në kodrat e liqenit serenata.

I pati lënë të gjitha, (për atë “liberalizmin e tij”, që njerëzit e përkthenin “që të kishte më shumë dashuri dhe puthje”), Dhe e patën sjellë e rrasur në qytetin tonë të vogël, me pak njerëz, me rrugica të ngushta e me tri lagje të vjetra. Kisha një dhimbje të turbullt e të zbehtë prej fëmije kur e shihja. Vërtetë për pak më tepër dashuri dhe pak më tepër puthje, qe shembur dhe Troja e këtij burri.

Continue Reading

Kulturë

Në gjurmët e mbretit të Epirit

Published

on

By

Në gjurmët e mbretit të Epirit

Nga Brixhilda Xhuraj

Prej dy javësh, vëmendja e arkeologëve shqiptarë dhe italianë është zhvendosur në qytetin e gurtë jugor, në Gjirokastër.

Pas disa vitesh ndërprerjeje, në dy site arkeologjike, kanë nisur gërmimet e specialistëve.

Një bashkëpunim mes Universitetit italian të Macerat-ës (UniMc), nën drejtimin e Roberto Perna-s, dhe Institutit të Arkeologjisë në Tiranë, me në krye Belisa Mukën, arkeologë dhe specialistë nga të dyja vendet po punojnë për të gjetur zbulime të reja.

Në një prononcim për Albanian Post, Muka ka shpjeguar se procesi i gërmimeve do të jetë “edhe për dy javë të tjera”.

Ajo thotë se gërmime po kryhen në Antigone, në dy sitet arkeologjike Hadrianopol dhe Paleokastër, në kuadër të projektit “Lugina e Drinosit”.

Hulumtimet financohen nga Programi i Kërkimeve Arkeologjike të Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe gëzojnë mbështetjen organizative të Bashkisë Gjirokastër dhe Drejtorisë Rajonale të Monumenteve të Gjirokastrës.

Ndryshe nga paraardhësit e tij, ky projekt synon të aplikojë në Shqipëri modelin më të fundit të menaxhimit të Parqeve arkeologjike.

Ai ka gjetur aplikim në provincën e Macerat-ës, por tanimë do të gjejë shtrirje edhe në të gjithë zonën e Adriatikut.

Kjo duke filluar me Greqinë, Kroacinë, Slloveninë, Serbinë, Italinë dhe Shqipërinë.

Tanimë hulumtimet arkeologjikë do të kryhen nëpërmjet dronëve, skanerëve lazer dhe rindërtimeve 3D.

Gjatë ditës së parë të gërmimeve, profesori italian Perna, bëri me dije se gërmimet arkeologjike të këtij viti kanë nisur në tri hapësira: Palokastër, gërmimet gjeofizike në Hadrianopoli, dhe si risi e misionit të këtij viti janë gërmimet në Parkun Arkeologjik të Antigonesë.

Antigonea u ndërtua në shekullin e III p.e.s. dhe “mbijetoi për rreth 150 vite”.

Emri dëshmon se ai duhet të jetë themeluar nga mbreti Pirro rreth vitit 290 p.e.s. për nder të gruas së tij Antigonesë, bija e mbretit Ptoleme të Egjiptit.

Një ekip nga Universiteti i Camerino, i drejtuar nga Antonio Schettino dhe i përfshirë në mision, po kryen hetime gjeofizike në Hadrianopolis, një qytet romak i studiuar nga tashmë nga UniMc që nga viti 2006.

Gjatë të njëjtës periudhë, arkeologët e UniMc, në bashkëpunim me profesorët Barbara Fidanza dhe Eleonora Cutrini, arkitektët Corrado Gamberoni dhe Ilenia Pierantoni, dhe me restauruesin Giuseppe Mantella do të vazhdojnë gjithashtu përpunimin e “Hartimit dhe zbatimit të Planeve të Menaxhimit” në këtë projekt.

Këtë vit kërkimet synojnë edhe identifikimin e teatrit.

Lugina e Drinos është vlerësuar nga specialistët si një nga mrekullitë arkeologjike të Shqipërisë, pasi aty ndodhen 15 kala e mbi dhjetë site.

Për këtë arsye, ajo është pjesë e UNESCO-s.

Gjetjet e reja do të hedhin dritë për disa periudha historike, duke e kthyer Luginën në një destinacion të rëndësishëm kulturor-turistik. /Albanianpost.com

 

Continue Reading

Kulturë

Ja kush është Abdulrazak Gurnah, fituesi i çmimit “Nobel” për Letërsi

Published

on

Shkrimtari Abdulrazak Gurnah, me origjinë nga Zanzibari i Tanzanisë është shpallur fituesi i çmimit “Nobel” për letërsi këtë vit nga Akademia Suedeze.

Komiteti i “Nobel”-it i Akademisë Suedeze vlerësoi kontributin letrarë të Gurnah në trajtimin e temave të refugjatëve, pasojave të kolonializimit, postkolonializimit.

Nobelisti Gurnah pak ose aspak i njohur për audiencën shqiptare, ka shkruar dhjetëra romane e tregime përmes së cilave trajtohet fati i refugjatëve, sidomos afrikanë përballë kulturave edhe paragjykimet nga më të ndryshme.

Gurnah u bë i njohur si shkrimtar në Britaninë e Madhe ku edhe jeton që nga viti 1960.

“Çmimi ‘Nobel’ për 2021 i jepet romancierit Abdulrazak Gurnah, për depërtimin e tij të pa kompromis, thellimin e pa kompromis dhe emocional në efektet e kolonializmit dhe fatit të refugjatëve në hendekun mes kulturave dhe kontinenteve”, thuhet në njoftimin e Akademisë Suedeze.

Romanet e tij tërhiqen nga përshkrimet stereotipie dhe na hapin shikimin drejt një Afrike Lindore të larmishme kulturore, të panjohur për shumë në pjesë të tjera të botës.

“Në universin letrar të Gurnah, gjithçka po ndryshon – kujtimet, emrat, identitetet. Kjo ndoshta sepse projekti i tij nuk mund të arrijë përfundimin në asnjë kuptim përfundimtar. Një eksplorim i pafund i nxitur nga pasioni intelektual është i pranishëm në të gjithë librat e tij dhe po aq i spikatur tani, në Afterlives, si kur filloi të shkruante si një refugjat 21-vjeçar”, thuhet ndër të tjerash në njoftimin e Komitetit të “Nobel”-it të Akademisë Suedeze.

Veprat e tij, “Paradise”, “By the sea”, “Dottie”, “The Last Gift”, por edhe veprat tjera sillen rreth fatit të refugjatëve.

Nobelisti Abdulrazak Gurnah ka lindi në vitin 1948 në ishullin Zanzibar të Tanzanisë. Aty jetoni deri në moshën 18 vjeçare, derisa në viti 1960 u vendos si refugjat në Britaninë e Madhe.

Për shkak të zhvillimeve politike në Tanzani, Guurnah jetoi larg vendlindjes pa mundësi kthimi për shumë vjet. Gjë e zëvendësoi me përshkrimet e mrekullueshme në librat e tij.

Gurnah punoi si profesor i Letërsive angleze dhe postkoloniale në Universitetin e Kent në Canterbury.

Vitin e kaluar çmimin “Nobel” e mori shkrimtarja amerikane Louise Glück.

Që nga 1901 e deri më sot këtë çmim e kanë marrë 114 persona.

Në garë për këtë çmime edhe këtë viti ishte shkrimtari Ismail Kadare që ishte nominuar nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë./Kallxo/

Continue Reading

Kulturë

Edhe këtë vit nuk do të ketë ceremoni për ndarjen e çmimeve Nobel

Published

on

Nuk do të ketë asnjë ceremoni në Stokholm këtë vit dhe medaljet do t`i shkojnë në shtëpi të gjithë fituesve. Ky është vendimi i marrë për të dytin vit radhazi, si pasojë e kufizimeve të Covid-19. Edhe këtë herë, si vitin e kaluar, festa do të bëhet online, nga kompjuteri.

“Mendojmë se të gjithë do të donin që pandemia Covid-19 të kishte mbaruar, por nuk kemi mbërritur ende në këtë pikë”, thuhet në deklaratën zyrtare të Fondacionit Nobel.

Organizatorët shtojnë se shpresojnë të mbajnë një ceremoni të vogël, pavarësisht se laureatët nuk do jenë të pranishëm dhe atë ta transmetojnë live. Kjo është ende në diskutim. Çmimet Nobel të këtij viti, të dhëna për arritjet në mjekësi, fizikë, kimi, letërsi, paqe dhe ekonomi, do të shpallen nga 4 tetori deri më 11.

Continue Reading

Aktuale